Dhruva's Creations

नेपालले फेरि एउटा ठूलो प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरिरहेको छ। यसपटक पानी केवल आकाशबाट परेन, हिमालबाट अचानक झर्‍यो।

२०८३ भदौ १० अर्थात् २६ अगस्ट २०२६ को बिहान, नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रबाट आएको भीषण जलप्रवाह रसुवाको भोटेकोशीमा प्रवेश गर्‍यो। केही समयमै तिमुरे, रसुवागढी र स्याफ्रुबेँसी आसपासका बस्ती, सडक, पुल, बजार, सुरक्षा चौकी र जलविद्युत् संरचनाहरू यसको चपेटामा परे।

आज यो केवल रसुवाको दुःख रहेन। यो सिंगो नेपालको पीडा बनेको छ, र हिमालय क्षेत्रका लागि एउटा गम्भीर चेतावनी पनि।

के भयो?

प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ, बरफ र चट्टानको ठूलो पहिरो वा ice-rock avalanche खसेर नदीको प्राकृतिक बहाव अवरुद्ध भएको हुनसक्ने देखिन्छ। त्यसबाट अस्थायी बाँध वा ताल बनेको र त्यसमा जम्मा भएको पानी अचानक बाहिरिँदा विनाशकारी बाढी आएको सम्भावना अनुसन्धान भइरहेको छ। नेपाल रेडक्रसले पनि घटनालाई सम्भावित हिमताल विस्फोटजन्य वा उच्च हिमाली outburst flood सँग सम्बन्धित घटना मानेको छ, यद्यपि यसको ठ्याक्कै कारण अझै अनुसन्धानकै क्रममा छ।

बाढी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदी प्रणालीमा तीव्र गतिमा तल झर्‍यो। नदीले पानी मात्र बोकेन, बरफ, ढुंगा, माटो, रूख र संरचनाका भग्नावशेषसमेत बोकेर ल्यायो। त्यसैले यसको विनाशकारी शक्ति सामान्य बाढीभन्दा धेरै ठूलो भयो।

अगस्ट २८ सम्मको पछिल्लो अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टअनुसार नेपालमा ५७९ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको र १,९२४ जना अझै सम्पर्कविहीन रहेको बताइएको छ। चीनतर्फ पनि मृत्यु र ठूलो संख्यामा बेपत्ता भएको विवरण आएको छ। खोज तथा उद्धार जारी रहेकाले यी संख्या परिवर्तन हुन सक्छन्।

यो संख्याभन्दा ठूलो कुरा हो त्यसपछाडिको मानवीय कथा।

कसैको घर छैन।
कसैको परिवार भेटिएको छैन।
कसैको वर्षौंको व्यवसाय बग्यो।
कसैको गाउँ नै पहिलेजस्तो रहेन।

किन आयो यस्तो विपत्ति?

यसको अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्ष आउन बाँकी छ। त्यसैले अहिले नै एउटै कारणलाई दोष दिनु उचित हुँदैन। तर एउटा ठूलो सन्दर्भ हामीले बुझ्नैपर्छ।

हिमालय स्थिर छैन।

तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीहरू परिवर्तन भइरहेका छन्। हिमतालहरू बन्ने, विस्तार हुने, हिमपहिरो जाने र बरफ–चट्टान खसेर नदी थुनिने जोखिम बढ्न सक्छ। अहिलेको घटनाले हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएका यस्ता cascading hazards अर्थात् एउटा घटनाले अर्को विपत्ति निम्त्याउने जोखिमलाई फेरि अगाडि ल्याएको छ। तर जलवायु परिवर्तनलाई मात्र दोष दिएर हामी जिम्मेवारीबाट मुक्त हुन सक्दैनौं।

नदी किनारमा कसरी बस्ती बसिरहेका छन्?
सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजना बनाउँदा भविष्यको बाढीको जोखिम कति मूल्यांकन गरिएको छ?
सीमापार नदीहरूको वास्तविक समयको सूचना नेपालसम्म कति छिटो आइपुग्छ?
खतरा देखिएपछि स्थानीय मानिससम्म चेतावनी पुग्न कति समय लाग्छ?

यी प्रश्नको जवाफ अब खोज्नैपर्छ। किनकि विपत्ति प्राकृतिक हुन सक्छ, तर ठूलो मानवीय क्षति सधैं प्राकृतिक मात्र हुँदैन।

अझै खतरा सकिएको छैन

सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष यही हो। पहिलो बाढीपछि माथिल्लो क्षेत्रमा बरफ, चट्टान र माटोले नदी थुनिएर नयाँ अस्थायी तालहरू बनेको रिपोर्ट आएको छ। अगस्ट २८ मा एउटा barrier lake फुटेको खबर आएपछि भोटेकोशी क्षेत्रमा फेरि पानी बढ्न सक्ने चेतावनी जारी गरिएको छ।

त्यसैले अहिलेको पहिलो प्राथमिकता राहत सामग्री बाँड्नु मात्र होइन।

मानिसलाई सुरक्षित राख्नु हो।

नदी किनार र सम्भावित जोखिम क्षेत्रमा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, चौबीसै घण्टा नदी र हिमाली क्षेत्रको निगरानी गर्ने, नेपाल र चीनबीच वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान गर्ने र स्थानीय तहसम्म तत्काल चेतावनी पुर्‍याउने प्रणाली सक्रिय राख्नुपर्छ।

अब के गर्ने?

पहिलो चरण जीवन बचाउने हो। बेपत्ताको खोजी, घाइतेको उपचार, विस्थापितलाई सुरक्षित बास, सफा पानी, खाना, औषधि, सरसफाइ र बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको संरक्षण अहिलेको आवश्यकता हो। अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रसको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार हजारौं मानिसलाई तत्काल मानवीय सहायता आवश्यक छ।

दोस्रो चरण पुनर्निर्माणभन्दा पहिले पुनर्विचार हो।

बाढीले बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको सडकका धेरै भाग र पुलहरू नष्ट गरेको छ। रसुवागढीको मितेरी पुलसमेत बगेको छ। तर हामीले फेरि त्यही ठाउँमा, त्यही ढाँचामा, त्यही जोखिम लिएर संरचना बनायौं भने पुनर्निर्माण होइन, अर्को विपत्तिको तयारी गरिरहेका हुनेछौं। नयाँ सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बस्ती निर्माण गर्दा भविष्यको जलवायु जोखिमलाई आधार बनाउनुपर्छ। तेस्रो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण काम हो, हिमालयलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण बदल्नु।

• हिमाल केवल पर्यटनको तस्वीर होइन।
• हिमाल हाम्रो पानीको स्रोत हो।
• हाम्रो नदीको जन्मस्थल हो।
• हाम्रो कृषि, ऊर्जा, अर्थतन्त्र र भविष्यसँग जोडिएको जीवन प्रणाली हो।

त्यसैले नेपाललाई अब आधुनिक हिमताल तथा हिमनदी निगरानी, satellite monitoring, नदी सेन्सर, स्वचालित siren, मोबाइल चेतावनी प्रणाली र नेपाल–चीन सीमापार early-warning mechanism आवश्यक छ।

विपत्ति आएपछि हेलिकप्टर पठाउनु आवश्यक छ। तर विपत्ति आउनुअघि मोबाइलमा चेतावनी पठाउन सक्नु अझ महत्वपूर्ण छ।

राहतमा राजनीति होइन, मानवता हेरौं

आज अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि भन्नैपर्छ। यस्तो कठिन समयमा सहायता गर्दा कुन संस्थाको ब्यानर छ, कुन लोगो छ, कसको नाम छ भनेर नहेरौं।

सरकार होस्, रेडक्रस होस्, Lions Clubs होस्, स्थानीय संस्था होस्, नेपाली डायस्पोरा होस् वा कुनै विश्वसनीय व्यक्तिगत अभियान, हाम्रो अन्तिम उद्देश्य एउटै हुनुपर्छ:

पीडितसम्म सहायता पुग्नु।

आफूलाई विश्वास लागेको पारदर्शी र विश्वसनीय माध्यमबाट सहयोग गरौं। सानो सहयोग भनेर नहिचकिचाऔं। कसैको सानो योगदान अर्को परिवारका लागि पानी, औषधि, खाना वा एउटा रात सुरक्षित छानामुनि बिताउने आधार बन्न सक्छ।

यो केवल विपत्ति होइन, भविष्यबाट आएको सन्देश हो

नेपालले भूकम्प देख्यो।
पहिरो देख्यो।
बाढी देख्यो।
हिमताल फुटेको देख्यो।

हामी हरेकपटक रोयौं।
राहत जुटायौं।
पुनर्निर्माण गर्‍यौं।
तर अब एउटा अर्को काम पनि गर्नुपर्छ:

सिक्नुपर्छ।

रसुवाको यो विपत्तिलाई केही महिनापछि अर्को समाचारले विस्थापित नगरोस्। यसको वैज्ञानिक अध्ययन होस्। कहाँ गल्ती भयो भन्ने सार्वजनिक समीक्षा होस्। जोखिम नक्सा बनोस्। सीमापार सूचना प्रणाली बनोस्। अनि पुनर्निर्माण गर्दा पुरानै कमजोरी दोहोरिन नदिइयोस्।

किनकि प्रकृतिलाई रोक्न सधैं सम्भव नहोला, तर चेतावनी बुझ्न सकिन्छ। क्षति घटाउन सकिन्छ। र धेरै जीवन बचाउन सकिन्छ।

आज रसुवा रोइरहेको छ। भोटेकोशीले एउटा भूगोल मात्र होइन, सयौं परिवारका सपना बगाएको छ। तर यही दुःखको बीचबाट एउटा नयाँ संकल्प जन्मिनुपर्छ:

हामी राहतमा एकजुट हुनेछौं, पुनर्निर्माणमा जिम्मेवार हुनेछौं र भविष्यका विपत्तिका लागि आजैदेखि तयार हुनेछौं।

एउटा विपत्तिले गाउँ बगाउन सक्छ, तर हाम्रो एकताले फेरि जीवन उठाउन सक्छ।

आज कसले सहयोग गर्‍यो भन्नेभन्दा ठूलो कुरा हो, हामीले कति जीवन सम्हाल्न सक्यौं। आउनुहोस्, नेपालभित्र र संसारभर रहेका नेपाली तथा नेपाललाई माया गर्ने सबै हात एक ठाउँमा जोडौं।

सानोदेखि उदार जुनसुकै सहयोग होस्, अहिले त्यसको आवश्यकता छ।
एकजुट बनौं। जीवन बचाऔं। र यो विपत्तिलाई भविष्य बदल्ने पाठ बनाऔं।

ध्रुव थापा
Dhruva’s Creations