सतीले सरापेको देश ?

आमा नेपालको आफ्ना सन्तानसँग एउटा संवाद

म नेपाल हुँ।
तिमीले नक्सामा देख्ने दुई विशाल देशबीचको सानो भूगोल मात्र होइन।
म तिम्रो जन्मभूमि हुँ।
तिम्रो आमाले पहिलोपटक तिमीलाई काखमा राखेको माटो हुँ।
तिमीले पहिलो अक्षर लेखेको पाटी हुँ।
तिमीले पहिलोपटक उकालो चढेको गोरेटो हुँ।

मेरो काखमा सगरमाथा छ।
मेरो छातीमा पहाड छन्।
मेरो शरीरभरि नदीहरू बग्छन्।
तर आज म तिमीलाई मेरो सुन्दरता सुनाउन आएकी होइन।
आज म अलिकति मन हलुका गर्न आएकी हुँ।
किनकि धेरै वर्षदेखि मैले एउटा कुरा सुनिरहेकी छु,

“नेपाल त सतीले सरापेको देश हो।”

जब भूकम्प आउँछ, तिमी यही भन्छौ।
जब बाढीले बस्ती बगाउँछ, यही भन्छौ।
जब पहिरोले बाटो थुन्छ, यही भन्छौ।
जब राजनीति बिग्रिन्छ, यही भन्छौ।
जब भ्रष्टाचार बढ्छ, यही भन्छौ।
जब एउटा युवा आफ्नो भविष्य खोज्दै विदेश जान्छ, फेरि यही भन्छौ।

“के गर्नु, सतीले सरापेको देश!”
म चुपचाप सुनिरहन्छु।
तर आज तिमीलाई एउटा प्रश्न सोध्न मन लागेको छ,

मलाई साँच्चै सतीले सरापेकी हुन्,
कि तिमीहरूले आफ्ना कमजोरीलाई श्रापको नाम दिएका हौ?

---

म स्वीकार गर्छु, मेरा सन्तान हो,
मेरो भूगोल सजिलो छैन।

म जवान पहाडहरूको देश हुँ।
मेरो धरती हल्लिन्छ।
मेरो पहाड भत्किन्छ।
मेरो हिमालबाट हिमपहिरो झर्छ।
मेरो नदी कहिलेकाहीँ आफ्नो सीमा बिर्सन्छ।
म प्रकृतिको अत्यन्त सुन्दर तर संवेदनशील काखमा बसेकी छु।

तर भूकम्प आउनु मेरो दुर्भाग्य होला,
कमजोर घर बनाउनु कसको निर्णय हो?

नदीमा बाढी आउनु प्रकृतिको नियम होला,
नदीको बाटो मिचेर बस्ती बसाउनु कसको निर्णय हो?

पहिरो जानु मेरो भूगोलको कमजोरी होला,
जथाभावी पहाड काट्नु कसको निर्णय हो?

अनि एउटा शिक्षित युवाले आफ्नै देशमा भविष्य नदेख्नु?
त्यो पनि सतीकै श्राप हो?
मलाई उत्तर देऊ।

---

मलाई सबैभन्दा धेरै दुख्ने घाउ बाढीले बनाएको होइन।
भूकम्पले पनि होइन।

मेरो सबैभन्दा गहिरो घाउ त मेरा सन्तानहरू एकपछि अर्को गर्दै मबाट टाढिँदै जानु हो।

हरेक बिहान मेरो विमानस्थलबाट जहाज उड्छ।
त्यो जहाजभित्र सपना बोकेका मेरा छोराछोरी हुन्छन्।

कसैको हातमा विद्यार्थी भिसा हुन्छ।
कसैको हातमा श्रम स्वीकृति।
कसैको झोलामा प्रमाणपत्र।
कसैको खल्तीमा ऋणको कागज।

तर लगभग सबैको आँखामा एउटै सपना हुन्छ,

“कतै गएर केही बनूँ।”
म उनीहरूलाई रोक्दिनँ।
आमाले सन्तानको उडान रोक्नु हुँदैन।

जाऊ।
सिक।
संसार हेर।
सफल बन।

तर तिमी गएको दिन तिम्री आमाले ढोकाबाट धेरै बेरसम्म बाटो हेरिरहेकी थिइन् भन्ने कुरा नबिर्स।
तिम्रा बुवाले “राम्ररी जा है” मात्र भनेका थिए,
तर तिमी नदेखिने भएपछि चस्मा खोलेर आँखा पुछेका थिए।

र त्यो घरको आँगन?
आज पनि उस्तै छ।
फरक यत्ति हो,
त्यहाँ तिम्रो पाइला सुनिँदैन।

---

आज मेरा धेरै गाउँमा घर छन्, मान्छे छैनन्।
खेत छन्, हलो चलाउने हात छैनन्।
विद्यालयका भवन छन्, विद्यार्थी घटिरहेका छन्।
चौतारी छ, गफ गर्ने पुस्ता हराउँदै छ।
बुढा आमाबुबासँग स्मार्टफोन छ।
भिडियो कल आउँछ।

“आमा, सञ्चै हुनुहुन्छ?”
“सञ्चै छु बाबु।”
आमाले भन्छिन्।
तर फोन काटेपछि त्यो “सञ्चै छु” भित्र कति एक्लोपन लुकेको छ, त्यो तथ्यांकमा कहिल्यै लेखिँदैन।
त्यो पनि मेरो संकट हो।

---

तर विदेशिएका मेरा सन्तानलाई म दोष दिन्नँ।
तिमीहरू किन गयौ, म बुझ्छु।
तिमीले अवसर खोज्यौ।
सम्मान खोज्यौ।
सुरक्षा खोज्यौ।
आफ्ना छोराछोरीको भविष्य खोज्यौ।
सायद मैले तिमीलाई त्यो सबै दिन सकिनँ।
त्यसका लागि म तिमीसँग रिसाएकी छैन।
तर एउटा कुरा चाहन्छु,

जहाँ पुगे पनि मलाई बिर्सिनु हुँदैन।
नेपाल फर्किनु भनेको सधैं सुटकेस बोकेर त्रिभुवन विमानस्थलमा ओर्लिनु मात्र होइन।
तिमीले सिकेको एउटा सीप नेपालसँग बाँड्नु पनि फर्किनु हो।
एउटा विद्यार्थीलाई सहयोग गर्नु फर्किनु हो।
एउटा गाउँमा पुस्तकालय बनाउनु फर्किनु हो।
एउटा व्यवसायमा लगानी गर्नु फर्किनु हो।
विपत्तिमा परेको परिवारको हात समाउनु फर्किनु हो।
नेपालका बारेमा संसारलाई सत्य र सम्मानका साथ बताउनु पनि फर्किनु हो।
शरीर जहाँ भए पनि मनले मातृभूमिसँग सम्बन्ध राखिरहन सकिन्छ।

---

मेरा सन्तान हो,
मलाई अर्को कुरा पनि भन्न मन छ।
हरेक विपत्तिपछि तिमीहरू अद्भुत बन्छौ।
भूकम्प आउँदा हातमा हात जोड्छौ।
बाढी आउँदा राहत बोकेर दौडिन्छौ।
कसैको घर जल्यो भने अपरिचित मानिस पैसा उठाउँछ।
कसैको बच्चा बिरामी भयो भने संसारभरिबाट सहयोग आउँछ।
त्यो बेला म गर्वले हेर्छु।
मलाई लाग्छ,

“यिनीहरू नै मेरा सन्तान हुन्।”

तर मेरो एउटा प्रश्न छ।
हामी किन विपत्ति आएपछि मात्र एक हुन्छौं?
देश बनाउन पनि त्यही एकता किन हुँदैन?
बाढीपछि उठेको हात
भ्रष्टाचारविरुद्ध किन उठ्दैन?

भूकम्पपछि जागेको चेतना
सुरक्षित निर्माणमा किन टिक्दैन?

राहत बाँड्दा देखिएको मानवता
दैनिक जीवनमा किन हराउँछ?

सायद मेरो सबैभन्दा ठूलो श्राप सतीको होइन।

हाम्रो छोटो स्मृति हो।

हामी दुःखमा रुन्छौं।
केही दिन आक्रोशित हुन्छौं।
संकल्प गर्छौं।
अनि बिर्सन्छौं।

फेरि अर्को विपत्ति आउँछ।
फेरि उही प्रश्न।
फेरि उही आँसु।

---

त्यसैले आजदेखि मलाई
“सतीले सरापेको देश” भनेर मात्र नबोलाऊ।

त्यो वाक्यले मलाई कमजोर बनाउँछ।

बरु भन,

“धेरै चोट खाएको देश।”

तर चोट खाएको मानिस निको हुन सक्छ।
भत्किएको घर फेरि बन्न सक्छ।
बगेको बाटो फेरि जोडिन सक्छ।
र बिग्रिएको व्यवस्था पनि बदलिन सक्छ।
यदि मानिस बदलिन तयार छ भने।

---

मलाई चमत्कार चाहिएको छैन।
मलाई भगवानले आकाशबाट नयाँ नेपाल झारिदिनु पनि छैन।
मलाई केवल यति चाहिएको छ,
शिक्षकले इमानदारीसँग पढाओस्।
कर्मचारीले जनताको कामलाई आफ्नो कर्तव्य ठानोस्।
नेताले पदलाई अवसर होइन जिम्मेवारी सम्झियोस्।
व्यवसायीले नाफासँगै समाज पनि देखोस्।
युवाले प्रश्न गर्न नडराओस्।
र विदेशमा बसेको नेपालीले,

“त्यो देशको के हुन्छ र?”
भन्नुभन्दा,
“म त्यसका लागि के गर्न सक्छु?”
भनेर एकपटक सोचोस्।
त्यति भए पुग्छ।

---

म बूढी भएकी छैन।
म हजारौं वर्षको इतिहास बोकेर पनि अझै जवान छु।
मेरो हिमालमा बिहानको घाम अझै उस्तै सुन्दर लाग्छ।
मेरो पहाडमा गुराँस अझै फुल्छ।
मेरो तराईमा अन्न अझै फल्छ।
मेरो नदी अझै बग्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण,

मेरा सन्तानका आँखामा सपना अझै बाँकी छ।

त्यसैले मलाई आशा छ।
एक दिन विमानस्थलबाट उड्ने जहाजमा केवल देश छोड्ने सपना हुने छैन।
फर्किने योजना पनि हुनेछ।
एक दिन गाउँका बन्द ढोकाहरू फेरि खुल्नेछन्।
खेतमा फेरि पाइला पर्नेछन्।
विद्यालयमा फेरि आवाज सुनिनेछ।
र राजनीतिलाई गाली गरेर थाकेको एउटा पुस्ताले एक दिन भन्नेछ,

“अब हामी आफैं जिम्मेवारी लिन्छौं।”
त्यो दिन,
सायद कसैले फेरि सोध्नेछ,
“सतीले सरापेको देशको कथा के भयो?”
म मुस्कुराउनेछु।
र भन्नेछु,

“श्राप थियो कि थिएन, मलाई थाहा छैन।
तर मेरा सन्तानले त्यसलाई आफ्नो भाग्य मान्न अस्वीकार गरे।”

---

म नेपाल हुँ।
म तिमीलाई दोष दिन बोलाएकी होइन।
म तिमीलाई फर्केर हेर्न बोलाएकी हुँ।
तिमी अमेरिका बस, अस्ट्रेलिया बस, जापान बस, खाडीमा बस वा मेरै कुनै गाउँमा बस।
तिम्रो सफलता देखेर म खुशी हुन्छु।
तर कहिलेकाहीँ समय निकालेर मलाई पनि सम्झनू।

मेरो विपत्तिमा मात्र होइन,
मेरो निर्माणमा पनि साथ दिनू।
मेरो दुःखमा आँसु मात्र नझार्नू,
मेरो भविष्यमा एउटा इँटा पनि थपिदिनू।
किनकि अन्ततः,

म कुनै सतीले सरापेको देश होइन।
म हजार चोट सहेर पनि उभिइरहेको देश हुँ।

म भूकम्पपछि फेरि घर उठाउने हात हुँ।
म बाढीपछि फेरि खेतमा बीउ छर्ने किसान हुँ।
म विदेश पुगेर पनि दशैंमा घर सम्झेर आँखा रसाउने मन हुँ।
म संसारभरि छरिएर पनि एउटै पीडामा जोडिने नेपाली हुँ।

म नेपाल हुँ।
मलाई श्रापको कथा बनाएर नछोड।

मलाई परिवर्तनको कथा बनाऊ।
र यदि कसैले भोलि फेरि भन्यो,

“नेपाल त सतीले सरापेको देश हो,”
उसलाई यत्ति भनिदेऊ,

“देशलाई श्रापले होइन, निराशाले हराउँछ।
र जुन दिन उसका सन्तानहरू जाग्छन्,
त्यो दिन कुनै पनि श्रापभन्दा आशा शक्तिशाली हुन्छ।”

नेपालको भाग्य अझै लेखिसकिएको छैन।
कलम हाम्रै हातमा छ।

— ध्रुव थापा
Dhruva’s Creations