श्रावणको सोमवार: आस्था, आत्मसंयम र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता
श्रावण सुरु भएसँगै प्रकृतिको रूप फेरिन्छ। आकाशमा बादल मडारिन्छन्, वर्षाले सुकेको माटो भिजाउँछ, खोलानाला भरिन थाल्छन् र चारैतिर हरियाली फैलिन्छ। खेतका गराहरूमा रोपिएका धानका बिरुवाले नयाँ जीवनको संकेत दिन्छन्। यही प्राकृतिक परिवर्तनका बीच नेपाली हिन्दू समाजमा भगवान् शिवको आराधना, सोमवारको व्रत र सात्त्विक जीवनको विशेष अभ्यास सुरु हुन्छ।
श्रावणलाई केवल धार्मिक महिना भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो वर्षा, कृषि, पानी, वनस्पति, स्वास्थ्य, आत्मसंयम र आध्यात्मिक चेतनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको महिना हो। हाम्रा पुर्खाहरूले धार्मिक आस्थालाई प्रकृतिबाट अलग राखेका थिएनन्। उनीहरूले पूजा, व्रत, ऋतुचक्र र दैनिक जीवनलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँधेका थिए।
श्रावण किन भगवान् शिवलाई समर्पित छ?
हिन्दू पौराणिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा हलाहल नामको घातक विष निस्किएको थियो। त्यो विषले सम्पूर्ण सृष्टिलाई संकटमा पार्न सक्ने भएपछि भगवान् शिवले जगतको रक्षाका लागि त्यसलाई ग्रहण गर्नुभयो।
विष कण्ठमै रोकिएपछि शिवको घाँटी नीलो भयो र उहाँ “नीलकण्ठ” कहलिनुभयो। विषको ताप शान्त पार्न देवताहरूले उहाँमाथि जल अर्पण गरेको धार्मिक विश्वास छ। यही मान्यतासँग श्रावण महिनामा शिवलिङ्गमा जल चढाउने र जलाभिषेक गर्ने परम्परा जोडिएको पाइन्छ।
यो पौराणिक कथाले एउटा गहिरो जीवनदर्शन बोकेको छ।
शिवले संसारको विष पिए, तर त्यो विष संसारमा फैलाएनन्।
हामीले पनि जीवनमा अपमान, पीडा, असफलता र नकारात्मक परिस्थिति सामना गर्नुपर्छ। तर आफूले पाएको चोट अरूलाई फर्काउनु आवश्यक छैन। रिसलाई हिंसामा, पीडालाई प्रतिशोधमा र असन्तुष्टिलाई घृणामा परिवर्तन हुन नदिनु नै नीलकण्ठको कथाले दिने व्यावहारिक शिक्षा हो।
सोमवारको आध्यात्मिक महत्त्व
संस्कृतमा चन्द्रमालाई “सोम” भनिन्छ। त्यसैले सोमवारलाई चन्द्रमासँग सम्बन्धित दिन मानिन्छ। धार्मिक दर्शनमा चन्द्रमा मन, भावना, शीतलता र मानसिक सन्तुलनको प्रतीक हो।
भगवान् शिवको शिरमा रहेको अर्धचन्द्रले चञ्चल मन र परिवर्तनशील भावनालाई चेतनाको नियन्त्रणमा राख्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। यस अर्थमा सोमवारको शिवपूजा केवल धार्मिक विधि होइन, आफ्नो मनलाई बुझ्ने र सन्तुलित बनाउने अभ्यास पनि हो।
श्रावणका प्रत्येक सोमवार भक्तजनले बिहान स्नान गरेर सफा वस्त्र लगाउने, शिवालय जाने, शिवलिङ्गमा जल चढाउने, बेलपत्र, फूल र फल अर्पण गर्ने तथा “ॐ नमः शिवाय” मन्त्र जप्ने गर्छन्।
नेपालका पशुपतिनाथ, हलेसी महादेव, डोलेश्वर, गोकर्णेश्वर, कुम्भेश्वर, पिण्डेश्वर, देवघाटलगायतका शिवस्थलमा श्रावण सोमवार विशेष चहलपहल हुन्छ। कतिपय भक्त नदीबाट जल ल्याएर पैदल यात्रा गर्दै शिवालयमा अर्पण गर्छन्। बोलबम यात्रा सामूहिक आस्था, अनुशासन र सहयात्राको उदाहरण बनेको छ।
व्रतको वास्तविक अर्थ
हाम्रो समाजमा व्रत भन्नासाथ खाना नखाने अभ्यास सम्झिने गरिन्छ। तर व्रतको अर्थ त्यसभन्दा धेरै व्यापक छ।
व्रत भनेको एउटा पवित्र सङ्कल्प हो।
दिनभरि भोजन नगरे पनि मनमा क्रोध, ईर्ष्या, अहङ्कार र अरूप्रति घृणा राख्यौँ भने त्यो केवल भोक बस्नु हुन सक्छ। तर आफ्नो बोलीमा संयम राख्नु, कसैको अपमान नगर्नु, खराब बानी त्याग्नु, जीवप्रति करुणा राख्नु र निःस्वार्थ सेवा गर्नु व्रतको वास्तविक भावना हो।
श्रावणको सोमवार हामी यस्ता सङ्कल्प लिन सक्छौँ:
- आज म कसैप्रति कठोर शब्द बोल्दिनँ।
- आज म अनावश्यक क्रोध र विवादबाट टाढा रहन्छु।
- आज म पानी र भोजन खेर फाल्दिनँ।
- आज म कुनै जीवलाई दुःख दिने काम गर्दिनँ।
- आज म केही समय मौन बसेर आफ्नै मनलाई सुन्छु।
- आज म कसैलाई निःस्वार्थ सहयोग गर्छु।
व्रतले हाम्रो भोकलाई मात्र होइन, हाम्रो लोभ, क्रोध र अहङ्कारलाई पनि नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ।
हरियो रङ, चुरा र मेहन्दीको सांस्कृतिक अर्थ
श्रावण लागेपछि नेपाली समाजमा हरियो पहिरन, चुरा, पोते र मेहन्दीको विशेष आकर्षण देखिन्छ। हरियो रङ प्रकृति, उर्वरता, आशा, समृद्धि र नयाँ जीवनको प्रतीक हो।
विवाहित महिलाहरूले पारिवारिक सुख, दाम्पत्य जीवनको स्थिरता र आफ्ना प्रियजनको स्वास्थ्यको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ। अविवाहित युवतीहरूले असल जीवनसाथीको कामना गर्दै व्रत बस्ने विश्वास पनि प्रचलित छ।
यी प्रचलनले श्रावणलाई विशेष सांस्कृतिक रङ दिएका छन्। तर शिव आराधना कुनै एउटा लिङ्ग वा वैवाहिक अवस्थासँग मात्र सीमित छैन। महिला वा पुरुष, विवाहित वा अविवाहित, युवा वा वृद्ध सबैले आत्मशुद्धि, मानसिक शान्ति र कल्याणको कामनासहित व्रत तथा उपासना गर्न सक्छन्।
श्रावणको हरियो रङलाई पहिरनमा मात्र होइन, प्रकृति संरक्षणमा पनि उतार्न सकियो भने यसको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ।
उपवास र स्वास्थ्यको सम्बन्ध
निश्चित समयसम्म भोजन नगर्ने अभ्यास विश्वका धेरै धार्मिक संस्कृतिमा पाइन्छ। आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानमा पनि समय-सीमित भोजन तथा अन्तराल उपवासका सम्भावित प्रभावबारे अध्ययन भइरहेका छन्।
केही अनुसन्धानले उचित तरिकाले गरिएको अन्तराल उपवासले केही व्यक्तिमा तौल व्यवस्थापन, रक्तचिनी नियन्त्रण र चयापचयसम्बन्धी केही सूचकमा सहयोग पुर्याउन सक्ने देखाएका छन्। तर त्यसको प्रभाव सबै व्यक्तिमा समान हुँदैन। त्यसैले धार्मिक व्रतलाई कुनै रोगको प्रमाणित उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
व्रतको स्वास्थ्य पक्ष दिनभरि के नखाइयो भन्ने कुरामा मात्र निर्भर हुँदैन। व्रत खोल्दा के र कति खाइयो भन्ने पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दिनभरि निराहार बसेर साँझ अत्यधिक तारेको, चिल्लो, गुलियो वा नुनिलो खाना खानु शरीरका लागि लाभदायक नहुन सक्छ। स्वास्थ्यअनुसार पानी, फलफूल, दूध, दही, बदाम वा हल्का सात्त्विक भोजन लिन सकिन्छ।
गर्भवती तथा स्तनपान गराइरहेका महिला, बालबालिका, वृद्धवृद्धा, मधुमेह, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति र नियमित औषधि सेवन गर्नेहरूले चिकित्सकको सल्लाहबिना कठोर व्रत बस्नु हुँदैन।
श्रद्धाको अर्थ शरीरलाई अनावश्यक कष्ट दिनु होइन। शरीर स्वयं जीवनको मन्दिर हो र यसको सुरक्षा गर्नु पनि धर्मकै एउटा रूप हो।
वर्षायाम र सात्त्विक भोजन
श्रावण नेपालमा वर्षायामको मध्यभागमा पर्छ। यस समयमा वातावरणमा आर्द्रता बढ्छ। दूषित पानी, बासी खाना र असुरक्षित रूपमा राखिएका खाद्यवस्तुबाट पेटसम्बन्धी संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ।
श्रावणमा मासु, मदिरा र अत्यधिक तामसिक भोजन त्याग्ने परम्परालाई धार्मिक शुद्धता, अहिंसा र आत्मसंयमसँग जोडिन्छ। हल्का, ताजा र सफा भोजन रोज्ने यस्तो अभ्यास वर्षायामको स्वास्थ्य सावधानीसँग पनि मेल खान सक्छ।
तर कुनै विशेष भोजनलाई डर वा अन्धविश्वाससँग जोड्नुभन्दा खाद्य स्वच्छता, सुरक्षित पानी, उचित तापक्रममा पकाइएको खाना र सन्तुलित पोषणमा ध्यान दिनु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
जल चढाउने परम्परा र पानी संरक्षण
शिव आराधनामा जललाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। जलले जीवन, शुद्धता, शीतलता र निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गर्छ।
भगवान् शिवलाई जल अर्पण गर्नुको अर्थ केवल एउटा धार्मिक विधि पूरा गर्नु होइन। यसले जीवनका सबै स्रोतप्रति कृतज्ञ रहन सिकाउँछ।
तर एकातिर शिवलिङ्गमा जल चढाउने र अर्कोतिर घरमा पानी खेर फाल्ने, नदीमा फोहोर बगाउने वा धार्मिक यात्रामा प्लास्टिक छोड्ने व्यवहारबीच ठूलो विरोधाभास छ।
जलाभिषेकको भावनालाई व्यवहारमा उतार्न हामीले:
- पानीको अनावश्यक प्रयोग रोक्नुपर्छ।
- नदी, पोखरी र पानीका मुहान सफा राख्नुपर्छ।
- पूजा सामग्री प्लास्टिकमा बाँधेर नदीमा फाल्नु हुँदैन।
- धार्मिक यात्रामा प्रयोग भएको फोहोर आफैँ व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
- अभिषेकका नाममा दूध र पानी अनावश्यक रूपमा खेर फाल्नु हुँदैन।
श्रद्धापूर्वक चढाइएको एक लोटा जल पर्याप्त हुन सक्छ। भगवान्प्रतिको भक्ति वस्तुको परिमाणले होइन, भावनाको शुद्धताले मापन हुन्छ।
बेलपत्र र प्रकृतिको संरक्षण
शिवपूजामा तीन पात भएको बेलपत्र चढाउने परम्परा छ। धार्मिक व्याख्यामा यसको तीनवटा पातलाई शिवका तीन नेत्र, त्रिगुण वा शरीर, मन र आत्माको प्रतीक मानिन्छ।
बेल आफैँमा उपयोगी वनस्पति हो। यसको फल, पात र अन्य भाग परम्परागत रूपमा विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। तर पूजा गर्ने नाममा बेलका हाँगा भाँच्नु वा एउटा रूखबाट अत्यधिक पात टिप्नु प्रकृतिप्रतिको सम्मान होइन।
एउटा बेलपत्र शिवलाई चढाउँदै एउटा बेलको बिरुवा रोप्न सक्यौँ भने हाम्रो पूजा मन्दिरबाट पृथ्वीसम्म पुग्छ।
मन्त्र, ध्यान र मानसिक शान्ति
“ॐ नमः शिवाय” श्रावणमा सबैभन्दा धेरै जपिने मन्त्रमध्ये एक हो। यसको आध्यात्मिक अर्थ आफ्नो अन्तरात्मामा रहेको कल्याणकारी चेतनाप्रति नमन गर्नु हो।
शान्त भएर लयबद्ध रूपमा मन्त्र जप्दा श्वासको गति स्वाभाविक रूपमा सुस्त हुन सक्छ। ध्यान वर्तमान क्षणमा केन्द्रित हुन्छ र मनले केही समयका लागि बाहिरी तनावबाट विश्राम पाउँछ।
मन्त्र कुनै जादुई उपचार होइन। तर श्रद्धा, श्वास, ध्वनि र एकाग्रताको संयुक्त अभ्यासले मानसिक शान्ति अनुभव गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
शिवको मौनता हामीलाई आफ्नो मन सुन्न सिकाउँछ। शिवको ध्यानले बाहिरको हल्लाभन्दा भित्रको चेतनालाई महत्त्व दिन सम्झाउँछ।
श्रावणलाई कसरी अझ अर्थपूर्ण बनाउने?
समय बदलिएको छ। जीवनशैली बदलिएको छ। तर श्रावणको मूल सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
हामीले परम्पराको बाहिरी रूप मात्र दोहोर्याउनुको सट्टा त्यसको भावना व्यवहारमा उतार्न सक्छौँ।
शिवलाई जल चढाउँदै पानी जोगाउने प्रण गरौँ।
बेलपत्र अर्पण गर्दै एउटा बिरुवा रोपौँ।
दीप बाल्दै कसैको निराश जीवनमा आशा जगाऔँ।
व्रत बस्दै भोजन र पानीको महत्त्व बुझौँ।
मन्त्र जप्दै आफ्नो वाणीले कसैलाई चोट नदिने सङ्कल्प गरौँ।
शिवलाई प्रसन्न पार्ने नाममा बाहिरी प्रदर्शन गर्नुभन्दा असहायलाई भोजन दिनु, वृद्धवृद्धाको कुरा सुनिदिनु, बिरामीलाई सहयोग गर्नु र प्रकृतिको रक्षा गर्नु अझ अर्थपूर्ण पूजा हुन सक्छ।
अन्तिम विचार
श्रावणको सोमवार इच्छा पूरा गराउने धार्मिक अवसर मात्र होइन। यो आफूलाई हेर्ने, आफ्ना बानीहरूको समीक्षा गर्ने र जीवनलाई केही सरल तथा शान्त बनाउने समय हो।
शिवको आराधना गर्नु भनेको उहाँको मूर्तिमा जल चढाउनु मात्र होइन। शिवले प्रतिनिधित्व गर्ने करुणा, त्याग, मौनता, आत्मसंयम र कल्याणकारी चेतनालाई आफ्नो व्यवहारमा स्थान दिनु पनि हो।
श्रावणको वर्षाले पृथ्वीको धुलो पखालेझैँ हाम्रो मनमा जमेको क्रोध, ईर्ष्या र अहङ्कार पनि पखाल्न सकोस्।
हरियालीले भरिएको प्रकृतिले हामीलाई संरक्षणको जिम्मेवारी सम्झाओस्।
व्रतले शरीरलाई मात्र होइन, विचार र व्यवहारलाई पनि शुद्ध बनाओस्।
अनि हाम्रो आस्था मन्दिरको ढोकामा समाप्त नभई परिवार, समाज, नदी, वनजङ्गल र सम्पूर्ण पृथ्वीप्रतिको उत्तरदायित्वसम्म विस्तार होस्।
शिवले संसारको विष ग्रहण गर्नुभयो, तर संसारलाई अमृतको आशा दिनुभयो।
हामीले पनि जीवनको नकारात्मकता फैलाउने होइन, त्यसलाई चेतना र करुणाले रूपान्तरण गर्न सिकौँ।
श्रावण महिनाको पावन अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र आध्यात्मिक जागरणको हार्दिक शुभकामना।
हर हर महादेव!
ॐ नमः शिवाय!
लेख: ध्रुव थापा
Dhruva’s Creations
Leave a Reply