हामी पश्चिमालाई पछ्याउँदै छौँ, तर संसार हाम्रो प्राचीन ज्ञानतर्फ फर्किँदै छ

आज हामी आफूलाई आधुनिक (modern) बनाउने नाममा पश्चिमी (Western) जीवनशैली पछ्याउँदै गइरहेका छौँ। खानपानदेखि सोचसम्म, लुगा देखि जीवन बाँच्ने तरिकासम्म, धेरै कुरा हामीले त्यतैतिरबाट अपनायौँ। पिज्जा (Pizza), बर्गर (Burger), चाउचाउ (Instant noodles), फ्राइज (Fries) अहिले हरेक चोक, बस स्टप र बजारमा गर्वका साथ बिक्री भइरहेका छन्। “Best Fast Food in Town” भनेर ठूलो बोर्ड टाँगिन्छ, मानौँ स्वास्थ्य होइन, प्रतिस्पर्धा बेचिँदैछ।

युवापुस्तालाई लाग्छ, यही आधुनिकता हो। छिटो खान पाइन्छ, स्वादिलो हुन्छ, समय बचत हुन्छ। तर सँगसँगै शरीरभित्र के भइरहेको छ भन्ने कुरा धेरैले ध्यान दिँदैनन्। सहरमा आज मोटोपन (obesity), मधुमेह (diabetes), उच्च रक्तचाप (high blood pressure), पेटसम्बन्धी समस्या र मानसिक तनाव सामान्य बन्दै गएका छन्। प्रायः घरमा कुनै न कुनै औषधि भेटिन्छ। जीवन सजिलो हुँदै गयो, तर स्वास्थ्य कमजोर।

यही बीच एउटा रोचक विरोधाभास भइरहेको छ। हामी पश्चिमी जीवनशैली पछ्याउँदै गयौँ, तर उनीहरू भने अहिले बिस्तारै हाम्रो पुरानो संस्कृतितर्फ फर्किँदै छन्। जुन कुरा हामीले “पुरानो”, “पाखे” वा “अन्धविश्वास” भनेर छोड्यौँ, त्यही कुरा अहिले संसारभर “modern wellness lifestyle” बनेको छ।

एक समय ढिँडो, दाल, साग, गुन्द्रुक, किनेमा, खाल्पी, लप्सीको अचार खाने मान्छेलाई “पाखे” भनिन्थ्यो। गाउँको खाना भनेर हेपिन्थ्यो। आज भने ती नै परिकारलाई “organic Nepali food”, “traditional superfoods” र “high lifestyle diet” भनेर सम्मानका साथ प्रस्तुत गरिन्छ। रेस्टुरेन्टमा राखियो भने महँगो हुन्छ, घरमै खायो भने साधारण।

हामी आफैंले नगरेको कुरा जब पश्चिमी अनुसन्धानले राम्रो भनिदिन्छ, तब मात्र गर्व गर्न थाल्छौँ।
“Foreign research le bhanepachhi ta ramro nai hola ni!”
यो सोच अझै पनि हाम्रो समाजमा गहिरो छ।

हास्यास्पद तर साँचो।

हाम्रो समाजले धेरै अभ्यासलाई अन्धविश्वास ठानेर बेवास्ता गर्‍यो। तर आज विज्ञानले तिनै कुरालाई स्वस्थ जीवनशैली भनेर प्रमाणित गरिरहेको छ।

सिस्नुको साग (Nettle leaf) पहिले “गरिबको साग” थियो। आज यसलाई iron भरिएको superfood भनेर संसारभर बेचिन्छ।

गुन्द्रुक (Fermented greens) साधारण खाना थियो। आज fermented food gut health का लागि अत्यन्त उपयोगी भनेर चिनिन्छ।

किनेमा (Fermented soybean) गन्ध आउँछ भनेर धेरैले छोडे। आज high protein probiotic food बनिसकेको छ।

लप्सी (Hog plum) गाउँको फल थियो। आज immunity booster भनेर चर्चा हुन्छ।

हजुरआमाले खाली पेट तातो पानी पिउनु राम्रो भन्नु अन्धविश्वास ठानियो। आज विज्ञानले digestion सुधार गर्छ भनेर प्रमाणित गर्‍यो।

उपवास (Fasting) त धार्मिक अभ्यास मात्र ठानियो। आज intermittent fasting भनेर संसारभर लोकप्रिय भयो।

नाम नयाँ, अभ्यास पुरानो।

मोमो (Momo dumplings) हाम्रो संस्कृति हो। अहिले संसारभर फैलिएको छ। तर हामीले यसलाई पनि फास्ट फुडकै रूपमा बिगार्दै लग्यौँ—तेलमा तारेको, सेतो मैदाको धेरै खोल, अत्यधिक मसालेदार चटनी। जबकि बाफमा पकाएको, आटा, कोदो वा फापरको खोल प्रयोग गरिएको मोमो त उत्कृष्ट सन्तुलित भोजन हुन सक्छ।

जीवनशैली पनि घुम्ती चक्रमा गयो।
पहिले मानिसहरू हिँडेरै काम जान्थे।
पछि साइकल आयो।
मोटरसाइकल आयो।
कार आयो।

शरीर चल्न छोड्यो। रोग बढ्यो।

अब डाक्टरहरू भन्छन्— “Walking is the best medicine.”

हामी फेरि त्यही ठाउँ फर्किरहेका छौँ जहाँ हाम्रा पुर्खा पहिल्यै थिए।

परिवारको संरचना पनि फेरियो। पहिले संयुक्त परिवार सामान्य थियो। बाजे, बज्यै, आमा-बुबा, नातिनातिना सबै सँगै। सँगै खाना, सँगै कुरा, सँगै दुःखसुख। आज धेरै वृद्ध एक्लै छन्। एक्लोपन बढेको छ, तनाव बढेको छ। अहिले मानसिक स्वास्थ्यका विज्ञहरूले नै भन्छन्— बलियो पारिवारिक सम्बन्ध स्वास्थ्यको आधार हो।

तर हाम्रो संस्कृतिमा त्यो सामान्य थियो।

अहिले खुसीको कुरा के छ भने मानिसहरू फेरि सोच्न थालेका छन्। सहरमा organic market खुल्दै छन्, natural food store बढ्दै छन्, yoga center र wellness retreat लोकप्रिय बन्दै छन्। जुन कुरा आज modern trend बनेको छ, त्यसको जरा हाम्रो संस्कृतिमै छ।

अलिकति रमाइलो तर साँचो कुरा—

पहिले ढिँडो खाने गाउँले भनिन्थ्यो, आज “millet diet for health।”
पहिले गुन्द्रुक साधारण थियो, आज “fermented probiotic superfood।”
पहिले घरको दही थियो, आज “probiotic yogurt।”
पहिले सिस्नुको साग हेपिन्थ्यो, आज “nettle smoothie for immunity।”

हामीले छोडेको कुरा नै आधुनिक भएर फर्किएको छ।

अझ गर्व लाग्ने कुरा के हो भने जब हाम्रो पूर्वीय सभ्यतामा वेद (Vedas), योग (Yoga), आयुर्वेद (Ayurveda), सु-संरचित समाज (well-organized society), श्रम विभाजन (division of labor), उच्च स्तरको वास्तुकला (advanced architecture) थियो, त्यतिबेला धेरै पश्चिमी समाजहरू अझै अस्तित्वकै प्रारम्भिक चरणमा थिए।

हजारौँ वर्षअघि मोहनजोदडो जस्तो सहरमा ढल निकास प्रणाली थियो।
अंकोर वाट, बोराबुदुर, कोणार्क सूर्य मन्दिर जस्ता संरचनामा विज्ञान, कला र प्रकृतिको सन्तुलन थियो।
हाम्रा मन्दिर, दरबार, किल्ला र सहर योजनाहरू आज पनि आधुनिक इन्जिनियरिङसँग तुलना गर्न सकिन्छ।

त्यो सभ्यता केवल आध्यात्मिक होइन— वैज्ञानिक, व्यावहारिक र जीवनमैत्री थियो।

त्यसैले आज संसारले खोजिरहेको “holistic living” नयाँ खोज होइन।
त्यो हाम्रो संस्कृतिको पुनः आविष्कार हो।

हामी पश्चिमालाई पछ्याउँदै गयौँ।
उनीहरू अहिले हाम्रो जरा खोज्दै छन्।

हामी अहिले जुन आधुनिक जीवनशैली खोजिरहेका छौँ— सन्तुलित खाना, उपवास, सक्रिय जीवन, प्रकृतिसँग नजिकपन, मानसिक शान्ति र पारिवारिक सम्बन्ध— त्यो त हाम्रो संस्कृतिमा हजारौँ वर्षदेखि थियो।

अब समय आएको छ अरूले प्रमाणित गरिदिनु कुर्नु होइन, आफ्नै संस्कृतिको मूल्य बुझ्ने।

हाम्रो भान्सामा, बानीमा, समाजमा र जीवनशैलीमै स्वास्थ्यको विज्ञान लुकेको छ।

पुरानो हुनु कमजोरी होइन।
पुरानो हुनु अनुभव हो।
र हाम्रो संस्कृतिको अनुभव हजारौँ वर्षको छ।