“हामी सर्पलाई किन पूजा गर्छौं, डरले कि बुझाइले?”
बिहानको हल्का चिसो हावा अझै घरभित्र पस्दै थियो। आँगनमा पानी छर्केपछि माटोको सुगन्ध फैलिएको थियो। भान्साबाट उठेको धूपको बास्ना ढोकासम्म आइपुगेको थियो। त्यही ढोकामाथि श्रद्धापूर्वक नागको चित्र टाँसिँदै थियो। फूल, अक्षता, धूप, दीप र विश्वासले भरिएको एउटा सानो संसार।
घरभित्र एक किसिमको मौन उत्साह हुन्थ्यो। कोही पूजा सामग्री मिलाउँथे, कोही “आज नागपञ्चमी हो” भनेर सम्झाउँथे। हामी बालबालिका भने अलि पर बसेर त्यो दृश्य हेर्थ्यौं, आधा कौतूहल र आधा डरका साथ।
हामीलाई भनिन्थ्यो,
“नागलाई दुःख दिनु हुँदैन। नाग देवता हुन्।”
त्यतिबेला यो एउटा धार्मिक विश्वासजस्तो मात्र लाग्थ्यो।
तर आज फर्केर हेर्दा मनमा अर्को प्रश्न उठ्छ:
हाम्रा पुर्खाले मानिसलाई सबैभन्दा डर लाग्ने जीवमध्ये एक सर्पलाई नै देवताको स्थान किन दिए?
के त्यो केवल डर थियो?
कि त्यो डरभन्दा परको कुनै गहिरो बुझाइ थियो?
नागपञ्चमीलाई यही प्रश्नबाट हेर्ने हो भने यो केवल पूजा गर्ने दिन रहँदैन। यो मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धबारे पुर्खाले छोडेको एउटा पुरानो पाठ बन्न थाल्छ।
नागपञ्चमी वास्तवमा के हो?
श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथिमा मनाइने नागपञ्चमी हिन्दू परम्परामा नागप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने विशेष दिन हो।
नेपालका धेरै घरमा यस दिन मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने, धूप–दीप बाल्ने, फूल, अक्षता र नैवेद्य चढाउने तथा परिवारको सुख, शान्ति र सुरक्षाको प्रार्थना गर्ने परम्परा छ।
हिन्दू संस्कृति र पुराणमा नाग केवल एउटा सर्प होइन।
शेषनाग भगवान् विष्णुसँग जोडिएका छन्।
वासुकी समुद्र मन्थनको कथामा आउँछन्।
भगवान् शिवको घाँटीमा नाग विराजमान छन्।
श्रीकृष्ण र कालिय नागको कथा बाल्यकालदेखि सुनिँदै आएको छ।
नागलाई जल, भूमि, उर्वरता, संरक्षण र अदृश्य प्राकृतिक शक्तिसँग पनि जोडेर हेर्ने परम्परा पाइन्छ।
यसैले नागपञ्चमी एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्ने पर्वजस्तो पनि लाग्छ:
मानिसले प्रकृतिसँग लडेर बाँच्ने कि त्यससँग सन्तुलन बनाएर?
वर्षाको बीचमै नागपञ्चमी किन?
नागपञ्चमी आउने समयलाई ध्यान दिएर हेर्दा यसको अर्थ अझ रोचक बन्छ।
श्रावण वर्षाको समय हो।
जमिन भिजेको हुन्छ।
खेतमा पानी भरिन्छ।
पुराना दुला र प्वालहरूमा पानी पस्छ।
मुसा र अन्य साना जीवहरूको गतिविधि बढ्छ।
सर्पहरू पनि आफ्नो बासस्थानबाट बाहिर निस्केर मानिसको आसपास देखिन सक्छन्।
अर्थात् यही समय मानिस र सर्पबीच भेट हुने सम्भावना बढी हुने समय हो।
आज हामी यसलाई मौसम, बासस्थान र वन्यजीवनको व्यवहारबाट बुझ्छौं।
तर सयौं वर्षअघि गाउँमा बस्ने हाम्रा पुर्खाले यसलाई दैनिक अनुभवबाटै बुझिरहेका थिए।
सायद त्यसैले वर्षाको यही समयमा समाजलाई एउटा शक्तिशाली सांस्कृतिक सन्देश दिइयो:
नागलाई नमार। सम्मान गर।
यो एउटा अत्यन्त सरल तर प्रभावकारी संरक्षणको उपाय हुन सक्छ।
कानुनभन्दा अघि संस्कार थियो।
विज्ञानका पुस्तकभन्दा अघि अनुभव थियो।
“जैविक विविधता” भन्ने शब्दभन्दा अघि प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा थियो।
सर्प किन आवश्यक छ?
सर्पको नाम सुन्नासाथ हाम्रो पहिलो प्रतिक्रिया प्रायः डर हुन्छ।
तर प्रकृतिले कुनै जीवलाई हाम्रो मनपर्ने वा मन नपर्ने आधारमा बनाएको हुँदैन।
धेरै सर्प प्रजातिले मुसा, छेपारो, भ्यागुता तथा अन्य साना जीव खाएर खाद्य शृंखलामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
विशेष गरी कृषि क्षेत्रमा मुसाको संख्या अत्यधिक बढ्नु भनेको अन्नको क्षति मात्र होइन। मुसाले अन्न भण्डारण बिगार्न सक्छ, खेतमा क्षति पुर्याउन सक्छ र विभिन्न रोगसँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ।
सर्प त्यही प्रणालीको प्राकृतिक शिकारी हो।
यसको अर्थ सर्पलाई घरभित्र पाल्नुपर्छ भन्ने होइन।
यसको अर्थ केवल यति हो:
सर्प पनि प्रकृतिको काम गर्ने एउटा जीव हो।
हामीले कुनै एउटा जीवलाई पूर्ण रूपमा हटाउँदा त्यसको असर हामीले नदेखेका धेरै तहसम्म पुग्न सक्छ।
आज हामी त्यसलाई ecosystem balance भन्छौं।
हाम्रा पुर्खाले सायद त्यसलाई केवल “प्रकृतिको नियम” भनेर बुझे।
के धर्म संरक्षणको पुरानो भाषा थियो?
यस प्रश्नमा नागपञ्चमी अझ गहिरो देखिन्छ।
हाम्रा पुर्खाले मानिसले जोगाउनुपर्ने धेरै वस्तुलाई पवित्रतासँग जोडे।
पीपललाई पूजा गरे।
नदीलाई देवी माने।
धरतीलाई माता भने।
पर्वतलाई देवताको निवास माने।
तुलसीलाई घरको आँगनमा स्थान दिए।
र सर्पलाई नागदेवता भने।
यसको अर्थ हरेक परम्परा वैज्ञानिक अध्ययनपछि निर्माण भएको थियो भन्नु सही हुँदैन।
तर एउटा कुरा अवश्य देखिन्छ:
श्रद्धाले संरक्षण गर्ने शक्ति राख्छ।
कुनै समाजमा “यो रूख नकाट” भन्नुभन्दा “यो पवित्र रूख हो” भन्नु धेरै प्रभावकारी हुन सक्छ।
“सर्प नमार” भन्नुभन्दा
“नाग देवता हुन्” भन्नु अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
सायद हाम्रा पुर्खाको बुद्धिमत्ता यही थियो।
उनीहरूले प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तु बनाएनन्।
उनीहरूले त्यसलाई सम्बन्ध दिए।
कहिले माता,
कहिले देवता,
कहिले पवित्र स्थल।
मानिसले जससँग सम्बन्ध महसुस गर्छ, त्यसलाई नष्ट गर्नुअघि एकपटक सोच्ने सम्भावना बढ्छ।
नाग र पानीको सम्बन्ध
हाम्रो परम्परामा नागको सम्बन्ध पानीसँग पनि गहिरो छ।
पोखरी, कुवा, धारा, नदी, झरना र भूमिगत जलस्रोतसँग नागको कथा जोडिएको पाइन्छ।
पुरानो कृषि समाजका लागि पानी भनेकै जीवन थियो।
पानी भए खेत फल्थ्यो।
खेत फले अन्न हुन्थ्यो।
अन्न भए परिवार र बस्ती बाँच्थ्यो।
त्यसैले जलस्रोतलाई पवित्र बनाउनु केवल धार्मिक कल्पना मात्र थिएन। यसले मानिसलाई पानीका स्रोतप्रति जिम्मेवार बनाउने काम पनि गरेको हुन सक्छ।
“यहाँ नागको वास छ” भन्ने विश्वासले कुनै मुहान, पोखरी वा स्थानलाई अनावश्यक रूपमा बिगार्नबाट रोकेको पनि हुन सक्छ।
आज हामी पानी संरक्षणका लागि सूचना पाटी राख्छौं।
पुराना समाजले कथा, देवता र संस्कार प्रयोग गर्थे।
माध्यम फरक थियो।
चिन्ता भने उही थियो:
पानी र प्रकृतिलाई जोगाऊ।
शिवको घाँटीमा नाग किन?
भगवान् शिवको प्रतिमा हेर्दा एउटा कुरा सधैं ध्यान खिच्छ।
घाँटीमा नाग।
मानिसलाई डर लाग्ने जीव शिवका लागि आभूषण बनेको छ।
यसको धेरै धार्मिक र दार्शनिक व्याख्या छन्, तर एउटा सरल प्रतीकात्मक अर्थ निकै सुन्दर लाग्छ:
डरलाई नष्ट गर्नुभन्दा त्यसलाई बुझेर आफ्नो नियन्त्रणमा राख्नु ठूलो कुरा हो।
हामीलाई सर्पसँग डर लाग्न सक्छ।
त्यो डर आवश्यक पनि हो, किनकि केही सर्प विषालु हुन्छन्।
तर डरको अर्थ हत्या हुनुपर्छ भन्ने छैन।
सावधानी र हिंसा एउटै कुरा होइनन्।
दूरी राखेर पनि सम्मान गर्न सकिन्छ।
सायद शिवको नागले यही विरोधाभास सम्झाउँछ:
शक्ति र शान्ति सँगसँगै रहन सक्छन्।
शेषनाग, वासुकी र कालियका कथाले के भन्छन्?
विष्णु शेषनागमाथि विश्राम गर्छन्।
समुद्र मन्थनमा वासुकी महत्वपूर्ण पात्र बन्छन्।
श्रीकृष्ण कालिय नागमाथि विजय प्राप्त गर्छन्, तर कथा केवल नाग मारेर समाप्त हुँदैन। विभिन्न परम्परागत व्याख्यामा कालियलाई स्थान छोडेर जान दिइन्छ।
यी धार्मिक कथाहरूलाई प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो विश्वासअनुसार बुझ्न सक्छ।
तर सबैमा नाग एउटा शक्तिशाली प्रतीकका रूपमा आउँछ।
कहिले अनन्तताको,
कहिले शक्तिको,
कहिले विषको,
कहिले नियन्त्रणको,
कहिले प्रकृतिको रहस्यमय पक्षको।
यसैले हिन्दू परम्परामा नाग केवल “डर लाग्ने सर्प” भएर बाँकी रहेन।
उसलाई एउटा दार्शनिक अर्थ दिइयो।
तर के साँच्चै सर्पलाई दूध पिलाउनुपर्छ?
यहीँ परम्परालाई आजको ज्ञानसँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।
नागपञ्चमीमा दूध अर्पण गर्ने चलन धेरै पुरानो छ। पूजा सामग्रीका रूपमा दूध पवित्र मानिन्छ र प्रतीकात्मक रूपमा चढाइन्छ।
तर वास्तविक सर्पलाई दूध खुवाउनु अर्को कुरा हो।
सर्पको प्राकृतिक आहार दूध होइन।
त्यसैले जीवित सर्पलाई समातेर वा जबरजस्ती दूध पिलाउनु नागप्रतिको श्रद्धा होइन। यसले सर्पलाई तनाव वा हानि पुर्याउन सक्छ।
आज परम्पराको भावनालाई सम्मान गर्दै पूजा गर्न चाहन्छौं भने नागको चित्र वा प्रतीकमा दूध, जल वा नैवेद्य अर्पण गर्न सकिन्छ।
तर वन्य सर्पलाई आफ्नो प्राकृतिक जीवनमै छाड्नु नै उसप्रतिको ठूलो सम्मान हो।
पूजा जीवको कल्याणभन्दा ठूलो हुन सक्दैन।
नागको पूजा गर्छौं, तर सर्प देखेपछि मार्छौं?
यही ठाउँमा नागपञ्चमीले हामीलाई सबैभन्दा असहज तर आवश्यक प्रश्न सोध्छ।
बिहान नागको चित्रमा फूल चढायौं।
दिउँसो आँगनमा एउटा सर्प देखियो।
यदि हाम्रो पहिलो प्रतिक्रिया ढुंगा, लाठी वा हत्या हुन्छ भने बिहानको पूजा र दिउँसोको व्यवहारबीच के सम्बन्ध रह्यो?
पूजा केवल तस्वीरलाई हो कि त्यसले प्रतिनिधित्व गर्ने जीवनलाई पनि?
यसको अर्थ सर्पसँग नजिक जानुपर्छ भन्ने कदापि होइन।
सर्प देख्दा सुरक्षित दूरी राख्नुपर्छ। बच्चा र घरपालुवा जनावरलाई टाढा राख्नुपर्छ। आफूले समात्ने प्रयास नगरी आवश्यक भए स्थानीय वन्यजन्तु उद्धार वा प्रशिक्षित विशेषज्ञको सहायता लिनुपर्छ।
सबै सर्प विषालु हुँदैनन्, तर नचिनेको सर्प सुरक्षित छ भनेर अनुमान गर्नु पनि उचित हुँदैन।
सम्मान भनेको नजिक जानु होइन। सम्मान भनेको अनावश्यक रूपमा नमार्नु हो।
आजको पुस्तालाई नागपञ्चमी किन आवश्यक छ?
आज हामीमध्ये धेरै खेतीबारीबाट टाढा छौं।
कंक्रिटका शहरमा बस्छौं।
खाना सुपरमार्केटबाट आउँछ।
पानी धाराबाट आउँछ।
प्रकृतिसँगको दैनिक सम्बन्ध पहिले जस्तो प्रत्यक्ष छैन।
तर प्रकृतिमाथिको हाम्रो प्रभाव पहिलेभन्दा ठूलो छ।
जंगल घट्दै छन्।
सिमसार हराउँदै छन्।
पानीका मुहान प्रदूषित हुँदै छन्।
वन्यजीवका बासस्थान साना हुँदै छन्।
त्यसपछि जब कुनै वन्य जीव मानिसको बस्तीमा आउँछ, हामी भन्छौं:
“यो हाम्रो क्षेत्रमा किन आयो?”
कहिलेकाहीँ प्रश्न उल्टो सोध्नुपर्छ:
हामी उसको क्षेत्रमा कति भित्र पुग्यौं?
नागपञ्चमीले यही सम्बन्धमाथि एक दिन सोच्न बाध्य बनाउँछ।
त्यसैले यो पर्व पुरानो भएर अप्रासंगिक भएको होइन।
यसको अर्थलाई सही रूपमा बुझ्न सकियो भने यो झन् आधुनिक भएको छ।
नागपञ्चमीलाई आज कसरी अर्थपूर्ण बनाउने?
पूजा गरौं।
नागको चित्र टाँसौं।
फूल, अक्षता, धूप र दीप चढाऔं।
परिवारको सुख, शान्ति र सुरक्षाको कामना गरौं।
“ॐ नागदेवताभ्यो नमः” भनेर श्रद्धापूर्वक स्मरण गरौं।
तर त्यससँगै एउटा नयाँ संकल्प पनि जोडौं।
सर्प देखेपछि अनावश्यक रूपमा नमार्ने।
बालबालिकालाई सर्पमाथि ढुंगा हान्न होइन, सुरक्षित दूरी राख्न सिकाउने।
जलस्रोत सफा राख्ने।
वन्यजीवको बासस्थानप्रति सचेत रहने।
प्रकृतिमा आफ्नो स्थानलाई मालिकको होइन, सहभागीको रूपमा बुझ्ने।
त्यो नै आजको समयअनुसार नागपञ्चमीको सबैभन्दा अर्थपूर्ण पूजा हुन सक्छ।
परम्परा बदलिन सक्छ, मूल भावना बदलिनु पर्दैन
हामीसँग दुई अतिवादी बाटा हुन सक्छन्।
एउटा, पुरानो भएकैले हरेक परम्परालाई प्रश्न नगरी पालना गर्ने।
अर्को, पुरानो भएकैले सबै परम्परालाई अन्धविश्वास भनेर फालिदिने।
सायद सही बाटो यी दुईको बीचमा छ।
परम्पराको मूल भावना बुझ्ने, हानिकारक अभ्यासलाई सुधार्ने, र उपयोगी ज्ञानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने।
संस्कृति स्थिर वस्तु होइन।
यो नदीजस्तै हो।
बग्दै जाँदा रूप बदलिन्छ, तर स्रोतसँगको सम्बन्ध रहिरहन्छ।
नागपञ्चमी पनि त्यसरी नै बुझ्न सकिन्छ।
अन्त्यमा, ढोकामाथिको त्यो नाग
बाल्यकालमा ढोकामाथि टाँसिएको नागको चित्र हेर्दा मलाई लाग्थ्यो,
सायद यसले हाम्रो घरलाई नागबाट जोगाउँछ।
आज त्यही सम्झनालाई अर्को आँखाले हेर्दा अर्थ उल्टिएको जस्तो लाग्छ।
सायद त्यो चित्र हामीलाई सर्पबाट जोगाउन मात्र थिएन।
सायद त्यो चित्रले
सर्पलाई पनि हामीबाट जोगाइरहेको थियो।
मानिसले डराएको चीजलाई सजिलै नष्ट गर्छ।
तर त्यही जीवलाई देवताको नाम दिएपछि हात उठाउनुअघि एकपटक रोकिएर सोच्न सक्छ।
सायद हाम्रा पुर्खाले त्यही एक क्षणको रोकावट चाहेका थिए।
एक क्षण सोच्न।
एक क्षण डरभन्दा माथि उठ्न।
एक क्षण सम्झन कि पृथ्वी मानिसको मात्र घर होइन।
नागको पनि हो।
चराको पनि हो।
किराको पनि हो।
वनको पनि हो।
नदीको पनि हो।
र हामी सबैलाई जोडेर राख्ने अदृश्य सम्बन्धको पनि हो।
त्यसैले नागपञ्चमीलाई केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्डको रूपमा हेर्नु यसको अर्थलाई सानो बनाउनु हो।
यो विश्वासको पर्व हो।
तर सँगसँगै सहअस्तित्वको स्मरण पनि हो।
यो प्रकृतिको पूजा हो।
तर सँगसँगै मानव अहंकारलाई सीमित गर्ने संस्कार पनि हो।
सायद नागपञ्चमीको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो:
प्रकृतिमा हामीलाई मन पर्ने जीव मात्र आवश्यक हुँदैनन्। हामीलाई डर लाग्ने जीव पनि आवश्यक हुन्छन्।
र हाम्रा पुर्खाले त्यो कुरा विज्ञानको भाषामा लेखेनन्।
उनीहरूले त्यसलाई संस्कृतिमा राखे।
कथामा राखे।
श्रद्धामा राखे।
र हाम्रो घरको मूलढोकामाथि टाँसिदिए।
नागपञ्चमीको हार्दिक शुभकामना।
ॐ नागदेवताभ्यो नमः।
तपाईंलाई के लाग्छ? नागपञ्चमी केवल धार्मिक आस्थाको पर्व हो, कि यसभित्र हाम्रा पुर्खाको प्रकृति, पानी, कृषि र सहअस्तित्वसम्बन्धी अनुभव पनि सुरक्षित छ? आफ्नो विचार साझा गर्नुहोस्।
ध्रुव थापा
Dhruva’s Creations
संस्कृति • जीवन • प्रकृति • आध्यात्मिक चिन्तन
Leave a Reply